ซำปอกง ประกอบด้วยคำว่า ซำปอ กับ กง. ซำปอ แปลว่า ดวงแก้วสามดวง. กง แปลว่า ปู่.
ซำปอกง หรือ ปู่ซำป้อ เป็นชื่อนักประดิษฐ์และนักสำรวจทางทะเลที่ยิ่งใหญ่ของจีนในสมัยราชวงศ์หมิง หรือที่รู้จักกันในนาม เจิ้งเหอ นักสำรวจและนักเดินเรือที่ยิ่งใหญ่
เดิมที เจิ้งเหอ มีนามว่า หม่าเหอ แต่ภายกลังเข้าวังเป็นขันที จึงได้ชื่อว่า ซำปอ หรือ ซานเป่า 三宝 มีความหมายว่า “ดวงแก้วสามดวง” เป็นชื่อมงคล
เชื่อว่า ขันทีซำปอ หรือซานเป่า มีส่วนเสริมส่งให้เจ้าชายที่ขันทีซำป้อรับใช้ใกล้ชิดอยู่ได้ขึ้นเป็นพระเจ้าจักรพรรดิองค์ที่ 3 แห่งราชวงศ์หมิง มีพระนามว่า พระเจ้าหย่งเล่อ
ทันทีที่ขึ้นครองราชย์ พระเจ้าหย่งเล่อก็ให้ขันทีซำป้อเตรียมต่อเรือสำเภาขนาดใหญ่เพื่อเดินทางไปค้าขายและเจริญสัมพันธไมตรีกับต่างประเทศ กับทั้งยังจะได้สืบหาร่องรอยของจักรพรรดิองค์ก่อนซึ่งพระเจ้าหย่งเล่อชิงราชสมบัติได้มาและจักรพรรดิองค์ก่อนนั้นได้หายไปโดยไร้ร่องรอย
ก่อนออกเดินทางจักรพรรดิหย่งเล่อได้เปลี่ยนชื่อสกุล หม่า เหอ เป็น เจิ้ง เหอ
ซำปอกง หรือ เจิ้ง เหอ เป็นชื่อนักเดินเรือที่ยิ่งใหญ่ของจีนและของโลก ผู้คนตามริมฝั่งแม่น้ำและทะเลที่ซำปอกงเดินทางไปแวะพักจึงมักสร้างศาลเจ้ากราบไหว้และรำลึกถึงวีรกรรมของเขา
ตามประวัติกล่าวว่าซำปอกงนำกองเรือที่ยิ่งใหญ่เดินทางออกจากจีนถึง 7 ครั้ง ในจำนวนนี้มีถึง 4 ครั้งที่เขาเดินทางมาค้าขายกับราชสำนักอยุธยา ที่วัดพนัญเชิง จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ก็เคยมีศาลของซำปอกง อยู่
คำว่า เชิง ที่เป็นพยางค์ท้ายของชื่อวัด และชื่อพระประธานใหญ่ พนัญ “เชิง” นั้น พ้องกับคำว่า เจิ้ง ซึ่งเป็นชื่อสกุลพระราชทานจากพระเจ้าจักรพรรดิจีน
คนจีนจึงเรียกพระประธานของวัดพนัญเชิงว่า ซำปอกง
คำว่า ซำ แปลว่า สาม.
ปอ หรือ ป้อ แปลว่า ดวงแก้ว. และ
กง แปลว่า ปู่
ซำปอกง จึงแปลตามตัวอักษรได้ว่า ปู่สามดวงแก้ว ชื่อวัดนี้ภายหลังได้แปลงเป็นคำภาษาบาลีสันสกฤตว่า ไตรรัตนนายก และใช้เป็นชื่อเรียกพระประธานในโบสถ์ของวัดพนัญเชิงอย่างเป็นทางการว่า พระพุทธไตรรัตนนายก (อ่านว่า พฺระ -พุด-ทะ-ไตฺร-รัด-ตะ –นะ -นา-ยก)
ในประเทศไทย ซำปอกง เป็นชื่อพระพุทธรูป มี 3 องค์ เรียกว่า หลวงพ่อซำปอกง
องค์แรกเป็นพระพุทธรูปเก่าแก่ อยู่ที่วัดพนัญเชิงจังหวัดพระนครศรีอยุธยา
องค์ที่ 2 อยู่ที่วัดกัลยาณมิตรฝั่งธนบุรี กรุงเทพมหานคร
พระพุทธรูปองค์ที่ 2 นั้น พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้สร้างเป็นพระประธานที่วัดกัลยาณมิตร และพระราชทานนามว่า พระพุทธไตรรัตนนายก
องค์ที่ 3 อยู่ที่วัดอุภัยภาติการาม (วัดซำปอกง) ตั้งอยู่ถนนศุภกิจ จังหวัดฉะเชิงเทรา เดิมเป็นวัดจีน แต่ปัจจุบันแปรสภาพเป็นวัดญวนในลัทธิมหายาน ภายในวัดมีวิหารลักษณะเหมือนศาลเจ้า เป็นที่ประดิษฐานของหลวงพ่อโต (พระไตรรัตนนายก) หรือที่ชาวจีนเรียกว่า “เจ้าพ่อซำปอกง”
วัดทั้ง 3 นี้ล้วนอยู่ริมแม่น้ำและไม่ไกลจากปากน้ำมากนัก
ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้พระราชทานนามหลวงพ่อซำปอกงที่วัดพนัญเชิงตามชื่อพระพุทธรูปองค์ที่วัดกัลยาณมิตรว่า พระพุทธไตรรัตนนายกด้วย
ชื่อของพระพุทธรูปองค์นี้เป็นชื่อมงคล มีนัยสื่อถึงพระรัตนตรัย นอกจากนั้นยังสื่อถึงพระองค์ผู้เป็นพระมหากษัตริย์องค์ที่ 3 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ เหมือนกับพระเจ้าหย่งเล่อ พระเจ้าจักรพรรดิองค์ที่ 3 แห่ง ราชวงศ์หมิง อีกด้วย
ที่มา สำนักงานราชบัณฑิตยสภา
