สมุนไพร บำรุงฤทธิ์เย็น 凉補 หรืออาหารที่มีสรรพคุณ ดับร้อน บำรุงหยิน และขับพิษร้อน โดยไม่ทำลายระบบย่อยอาหาร ตามภูมิปัญญาแพทย์แผนจีน
กลุ่มยาและสมุนไพรฤทธิ์เย็นที่นิยมใช้เพื่อปรับสมดุลร่างกายในช่วงที่อากาศร้อน ประกอบด้วย
สมุนไพรดับร้อน
เก๊กฮวย ช่วยขับพิษร้อนในตับ แก้ร้อนใน และบำรุงสายตา เหมาะมากสำหรับคนที่รู้สึกตาแห้งหรือปวดหัวจากความร้อน
รากบัว มีฤทธิ์เย็น ช่วยบำรุงเลือดและละลายลิ่มเลือดที่เกิดจากความร้อนสะสม ช่วยให้จิตใจสงบและหลับสบายขึ้น
หล่อฮังก๊วย ช่วยให้ความชุ่มชื้นแก่ปอด แก้ไอ และช่วยเรื่องระบบขับถ่ายในช่วงที่ร่างกายขาดน้ำ
แปะก๊วย แม้จะมีฤทธิ์เป็นกลางค่อนไปทางเย็น แต่ช่วยเรื่องการไหลเวียนของเลือดไปเลี้ยงสมอง ซึ่งตรงกับความต้องการในช่วงลี่เซี่ยที่เลือดมักไปเลี้ยงสมองไม่เพียงพอ
อาหารที่เป็นยาบำรุงในทางธรรมชาติ
ถั่วเขียว ถือเป็น ราชาแห่งการดับร้อน ช่วยขับปัสสาวะและล้างพิษจากความร้อนได้ดีเยี่ยม
แตงกวาและแตงโม ช่วยเติมน้ำและโพแทสเซียมที่เสียไปกับเหงื่อ และมีฤทธิ์เย็นธรรมชาติที่ช่วยลดอุณหภูมิในร่างกาย
เห็ดหูหนูขาว บำรุงหยิน เติมความชุ่มชื้นให้ปอดและผิวพรรณ ไม่ให้แห้งกร้านจากแดดฤดูร้อน
ตำรับยาจีน เซิงม่ายซ่าน 生脉散
คำว่า เซิงม่าย 生脉 หมายถึง การฟื้นฟูหรือสร้างชีพจร
เซิงม่ายซ่าน เป็นตำรับยาแผนจีนโบราณ เป็นยาบำรุงกำลังที่มีสรรพคุณในการเสริมพลังชี่ สร้างน้ำในร่างกาย ขับเสมหะ ลดหยิน และขับเหงื่อ ใช้รักษาโรคไข้สูง ความร้อนในฤดูร้อน และภาวะพร่องพลังชี่และหยิน
สมุนไพรเซิงหม่าย ประกอบด้วย สมุนไพรสำคัญ 3 อย่างคือ
โสมคน หรือ ตังกุย ทำหน้าที่บำรุงชี่อย่างแรง เพื่อฟื้นฟูพลังงานที่สูญเสียไป
แบะตง 麦冬 มีฤทธิ์เย็น มีรสหวาน ขมเล็กน้อย ช่วยบำรุงหยิน เติมความชุ่มชื้นให้ปอด และช่วยดับความร้อนในหัวใจ
อู่เว่ยจื่อ 五味子 แปลตรงตัวว่า “ผลไม้ 5 รสชาติ” เพราะมีรสเปรี้ยว หวาน ขม เผ็ด และเค็มรวมกัน ซึ่งสัมพันธ์กับทั้ง 5 อวัยวะ สรรพคุณของอู่เว่ยจื่อในทางการแพทย์แผนจีนจัดอยู่ในกลุ่มยาเก็บกัก ช่วยเหนี่ยวรั้งไม่ให้ร่างกายเสียเหงื่อและเสียพลังงานชี่ไปมากกว่าเดิม
วิธีการต้มสมุนไพร ให้ต้มในน้ำไหลผ่านแล้วดื่มได้ทุกเวลา (ปริมาณสมุนไพรที่ใช้ควรปรึกษาแพทย์แผนจีน)
สรรพคุณ ช่วยบำรุงปอด บำรุงหัวใจ และบรรเทาอาการร้อนในฤดูร้อน
ข้อควรระวัง
แม้ว่าการรับประทานอาหารฤทธิ์เย็นจะช่วยดับความร้อนได้ดี แต่มีข้อควรระวังสำคัญคือ ไม่ควรบริโภคในปริมาณที่มากเกินไปหรือเย็นจัดจนเกินไป เพราะความเย็นที่ล้นเกินจะเข้าไปทำลายหยาง ของม้ามและกระเพาะอาหาร ส่งผลให้ระบบย่อยอาหารทำงานผิดปกติ ก่อให้เกิดอาการท้องอืด ท้องเสีย หรือปวดท้องได้ง่าย
โดยเฉพาะในกลุ่มผู้ที่มีพื้นฐานร่างกายขี้หนาว มือเท้าเย็น หรือผู้สูงอายุที่มีระบบการย่อยอ่อนแอ ควรหลีกเลี่ยงการดื่มน้ำแข็งหรือทานของแช่เย็นจัดทันทีหลังเผชิญอากาศร้อน เพราะจะทำให้ร่างกายปรับตัวไม่ทันและเกิดอาการ “ธาตุไฟถูกตีกลับ”
นอกจากนี้ควรเลือกทานอาหารที่มีฤทธิ์กลางประกอบด้วย เช่น ไข่ต้ม หรือข้าวเหนียว เพื่อรักษาสมดุลไม่ให้ร่างกายมีความเป็น “หยิน” มากเกินไปจนกลายเป็นความเซื่องซึมและอ่อนแรงในที่สุด
